Yıllar öncesinde, dünya genelindeki enerji dengelerindeki değişim ve Türkiye’nin bu alandaki potansiyelini tartışmaya başladığımızda, genellikle karşımızda temkinli bir sessizlik vardı. O dönemlerde Ulusal Kanal’da yayınlanan “Biz Yaparız” programında bu meseleyi gündeme getirmek, ülkenin geleceği adına bir sorumluluk paylaşma girişimiydi. Bugün ise TENMAK ve Copenhagen Atomics arasında imzalanan işbirliği protokolü ile Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu alana duyduğu önem, bu konunun artık somut bir temele oturduğunu ortaya koymaktadır. Bu yazıda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini; bilimin gerektirdiği sorumluluk, vatanseverliğin getirdiği sabır ve halkımıza olan vicdani sorumluluğumuz çerçevesinde, savunma sanayii açısından yapıcı ve detaylı bir biçimde ele almayı amaçlıyoruz.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikaları, fosil yakıtların bitme eğilimi ve jeopolitik krizlerin tetiklediği arz güvenliği odaklı önemli bir paradigma değişimi yaşamaktadır. Yenilenebilir kaynaklar, rüzgâr ve güneş gibi değerli olmakla birlikte, modern sanayi toplumlarının, özellikle de stratejik altyapıların ihtiyaç duyduğu kesintisiz “baz yük” enerjisini sağlamakta yetersizdir. Bu yapısal gereklilik, nükleer enerjiyi yeniden gündemimizin merkezine yerleştirmiştir.

Türkiye, son yirmi yılda jeopolitik zorunluluklar ve stratejik bağımsızlık hedefleri doğrultusunda inşa ettiği savunma sanayisinde hızlı bir büyüme serüvenine girmiştir. Sektörün 2025 yılı itibarıyla 10 milyar doların üstünde bir ihracat yapacağı ve rekor seviyelerdeki Ar-Ge harcamaları, ürün ve teknoloji geliştirme yeteneğimizin ne denli yükseldiğini göstermektedir. Ancak bu geniş endüstriyel kapasite; kompozit üretim tesisleri, rüzgâr tünelleri, süper bilgisayar modelleme merkezleri ve ağır mühimmat hatları gibi yüksek enerji tüketen altyapıların elektrik ve termal enerji ihtiyaçlarını oldukça yüksek seviyelere çıkarmıştır.

Sektörel enerji tüketimini rakamlarla ifade etmek, konunun ciddiyetini kavrayabilmek açısından oldukça önemlidir. ASELSAN’ın tesislerindeki yıllık elektrik tüketimi 120 milyon kWh (120 bin MWh) seviyesine ulaşmaktadır. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan’daki ağır sanayi operasyonlarının bu rakamı kat kat aştığı, MKE ve ROKETSAN gibi kuruluşların elektrokimyasal süreçlerinin de benzer bir yoğunluk gerektirdiği ortadadır. Türk Savunma Sanayisinin toplam elektrik tüketiminin yıllık 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) aralığında olduğu tahmin edilmektedir. Bu tesislerin enerjisinin geleneksel yöntemlerle, ulusal elektrik şebekesi üzerinden sağlanması, savaş, asimetrik çatışmalar, siber saldırılar veya elektromanyetik darbe (EMP) gibi durumlarda telafisi imkânsız tehditler barındırır. Bu zafiyeti ortadan kaldırmanın tek yolu, “ada modunda” bağımsız çalışabilen “mikroşebekeler” inşa etmektir. Ve bu mikroşebekelerin kalbi, kesinlikle toryum yakıtlı SMR teknolojisi olmalıdır.

JELOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan çok daha fazla bulunan, nükleer silah yapımına uygun olmayan, uzun ömürlü ve düşük radyoaktif atık üreten stratejik bir hammaddedir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göre, dünya çapında belirlenebilir toryum rezervi 6,3 milyon tonun üzerindedir. Türkiye, bu önemli elementin küresel dağılımında, Hindistan ve Brezilya ile birlikte dünyanın en zengin toryum yataklarına sahip ülkelerin başında gelmektedir.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verileri, Türkiye’nin Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezervinin 380 bin ton civarında olduğunu ortaya koymaktadır. Fakat Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nın daha kapsamlı jeolojik öngörüleriyle birlikte, Malatya ve Isparta gibi potansiyel havzaların eklenmesi sonucunda Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında, yani dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’sini oluşturduğu belirtilmektedir. Sadece Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezervin bile, yüksek verimli yeni nesil reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik ihtiyacını yıllarca karşılayabilecek bir potansiyele sahip olduğu akıldan çıkarılmamalıdır. Bu toprakların altındaki bu zenginlik, bir lütuf olmaktan çok, onu işleyecek bilimsel iradeyi göstermemiz için bize bırakılmış bir sorumluluktur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun bir enerji kaynağı olarak kullanılabilmesi, doğrudan bölünebilen yakıt olan uranyum-235’i yakmaktan daha karmaşık bir fiziksel altyapı gerektirmektedir. Toryum-232 “doğurgan” (fertile) bir elementtir. Reaktör çekirdeğinde bir nötron yutarak Toryum-233’e, ardından beta bozunumu ile protaktinyum-233’e ve nihayet final bir beta bozunumuna uğradığında bölünebilir Uranyum-233’e dönüşür.

Bu dönüşüm sürecinin Türkiye’deki önde gelen savunucusu, parçacık fiziği uzmanı rahmetli Prof. Dr. Engin Arık ve ekibidir. Arık hocanın öncülük ettiği “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak tanımlanmıştır. Bu sistemde, güçlü bir parçacık hızlandırıcısından elde edilen proton demeti, reaktörün merkezindeki ağır bir metal hedefe yönlendirilerek yoğun bir nötron akışı üretilir ve bu şekilde sistemin nötron jeneratörüne dönüşmesi sağlanır. Sistemin en yenilikçi özelliği, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) seviyede tasarlanmış olmasıdır. Herhangi bir acil durumda hızlandırıcının elektrik akışı kesildiğinde proton demeti durur, nötron kaynağı kesilir ve fisyon tepkimesi milisaniyeler içerisinde kendiliğinden sona erer. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde görülen erime kazalarını teorik olarak imkânsız kılar.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu satırları yazarken içimizde duyduğumuz burukluk ve vicdanen yaşadığımız mahcubiyet belirgin. Çünkü Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 tarihinde Isparta’ya giderken yaşadığı şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini yıllarca duraklatmış, bu toprakların bilimsel ilerlemesini bir bıçak gibi kesmiştir. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürme başarısını elde edebilen, bu öngörüleri somut projelere dönüştürebilen az sayıdaki bilim insanımızdan biriydi.

Kazanın ardından eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yaptığı açıklamalar ile WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgiler, olayın arka planında sabotaj ihtimalini ve Türkiye’nin nükleer güç olmasını istemeyen emperyalist güçlerin etkisini gündeme getirmiştir. “Engin’in bu teknolojiye ulaşmış olması nedeniyle hedef alındığını düşünüyorum” diyen Metin Arık hocamızın bu sözleri, zaman geçse de kul